RSS
დავით-გარეჯის სამონასტრო კომპლექსის ისტორიულ-გეოგრაფიული და ეთნოკულტურული კუთვნილებისათვის
30.05.2014 11:16
დავით მერკვილაძე
ისტორიის მეცნიერებათა დოქტორი, პროფესორი

საბჭოთა რუსეთის მიერ ამიერკავკასიის ოკუპაციის შემდეგ საქართველოს სსრ-სა და აზერბაიჯანის სსრ-ს შორის ახალი საზღვრების გავლების შედეგად დავით-გარეჯის სამონასტრო კომპლექსის ერთი ნაწილი (მონასტრები: ბერთუბანი, უდაბნო და ნაწილობრივ ჩიჩხიტური) აზერბაიჯანის მხარეს მოექცა. დღეს საზღვრის ეს მონაკვეთი არ არის დელიმიტიზირებული და ტერიტორია ამ სახელმწიფოებს შორის სადავოდ განიხილება.

აზერბაიჯანის წარმომადგენლები აღნიშნულ მონასტრებს ალბანური კულტურის ძეგლებად აცხადებენ, რომელიც ქართველებს თითქოს მოგვიანებით (ერთი ვერსიით XII ს-ში, მეორეთი კი _ XIX ს-ში) მიუთვისებიათ. თუმცა ამის დამადასტურებელი არც ერთი ისტორიული წყარო დასახელებული არ არის.

წინამდებარე სტატიაში დეტალურად არის გაანალიზებული აღნიშნული შეხედულებების მეცნიერულად უსაფუძვლობა. მეორე მხრივ მოცემულია ამ მხარის (რომლის ტერიტორიაზეც მდებარეობს გარეჯის მონასტრები) ისტორიულ-გეოგრაფიული მიმოხილვა უძველესი დროიდან დღემდე და ნაჩვენებია, რომ იგი მუდმივად შედიოდა ქართული სახელმწიფოს შემადგენლობაში და არასოდეს მის გარეთ არ მოიაზრებოდა.

ასევე მოყვანილია სხვადასხვა წყაროთა მონაცემები (აგიოგრაფიული ძეგლები, ადგილობრივი ეპიგრაფიკა, ისტორიული დოკუმენტები), რომლითაც ცხადად დასტურდება დავით-გარეჯის სამონასტრო კომპლექსის სუფთა ქართული წარმომავლობა და მისი საქართველოს მართლმადიდებლური ეკლესიისადმი კუთვნილება მისი აღმოცენების დღიდან (VI ს-ის შუახანები) დღემდე.


მოკლე მიმოხილვა


1. აზერბაიჯანელ ავტორთა განცხადებები დავით-გარეჯის სამონასტრო კომპლექსის ტერიტორიაზე არსებულ სადავო სასაზღვრო მონაკვეთის თაობაზე

ამიერკავკასიის დამოუკიდებელი სახელმწიფოების საბჭოთა რუსეთის მიერ დაპყრობის შემდეგ გადასინჯულ იქნა ამ რესპუბლიკების გამმიჯნავი საზღვრები. საქართველოს სსრ-სა და აზერბაიჯანის სსრ-ს შორის ახალი საზღვრის გავლება ჩვენთვის საინტერესო მონაკვეთზე მოხდა მარტივი ფიზიკურ-გეოგრაფიული და ნაწილობრივ სამეურნეო-ეკონომიკური ფაქტორების მიხედვით, ისე რომ არავითარი ანგარიში არ გაეწია ისტორიულ-გეოგრაფიასა და კულტურულ-არქიტექტორულ მემკვიდრეობას. ათეისტურ-ბოლშევიკური ხელისუფლებისათვის მითუმეტეს, არავითარ ღირებულებას არ წარმოადგენდა სასულიერო ხასიათის ხელოვნების ნიმუშები (არქიტექტურული ძეგლები, ფრესკული მხატვრობა და ა. შ.) და ამა თუ იმ ხალხისათვის უმნიშვნელოვანესი რელიგიური სიწმინდეები. არც ის უნდა დავივიწყოთ, რომ მაშინდელ საბჭოთა რესპუბლიკებსშორისი საზღვარი ერთი დიდი საბჭოთა იმპერიის ლამის უბრალო ადმინისტრაციული საზღვრის დონეზე განიხილებოდა. სხვადასხვა ეროვნების “მოძმე მშრომელთა” მიერ “საერთო-სახალხო” მიწა-წყლისათვის ერთმანეთთან ცილობა კი დაუშვებელ “ვიწრონაციონალისტურ გამოხდომად” მიიჩნეოდა. თუმცა ბოლშევიკურ-კომუნისტური ხელისუფლების ზედა ეშელონებში საზღვრების მანიპულირებით ნაციონალური ნიშნით გარკვეულ წახალისებას ან პირიქით, დასჯასაც არცთუ იშვიათად მიმართავდნენ ხოლმე. ამგვარად, ისტორიული გეოგრაფიის სრული უგულვებელყოფის შედეგად ისტორიული სამართლიანობის პრინციპი ხშირ შემთხვევაში მეტად თუ ნაკლებად დარღვეული აღმოჩნდა და საბჭოთა კავშირის დაშლის შემდეგ ტერიტორიულმა პრობლემებმა ყოფილ მოკავშირე რესპუბლიკებს შორის სხვადასხვა სიმწვავით იჩინა კიდეც თავი.

საბოლოოდ შედეგად მივიღეთ ისეთი ვითარება, რომ დავით გარეჯის ცნობილი უდიდესი ქართული სამონასტრო კომპლექსის ერთი ნაწილი (უდაბნო, ბერთუბანი, ნაწილობრივ ჩიჩხიტური) აზერბაიჯანის რესპუბლიკის შემადგენლობაში მოექცა. საბჭოთა ხელისუფლების მიერ საქართველოსა და აზერბაიჯანს შორის საზღვარი გავლებულ იქნა სამონასტრო კომპლექსის აკვნისა და მთავარი მონასტრის, დავთის ლავრის უშუალო სიახლოვეს, მთის თხემზე. შესაბამისად, თუმცა დავითის ლავრა, რომელიც მთის ჩრდილოეთ ფერდობზე მდებარეობს, საქართველოს მხარეს დარჩა, მთის სამხრეთ ფერდზე კლდეში გამოკვეთილი უდაბნოს მონასტერი თავის უნიკალური ფრესკებით საზღვრის იქითა მხარეს მოექცა, მისგან სულ რაღაც რამდენიმე მეტრის დაშორებით. ბერთუბნის მონასტერი კი საზღვრის გადაღმა 2-3 კმ-ს სიღრმეში აღმოჩნდა. ერთგან პარადოქსული ვითარებაც მივიღეთ: საზღვარმა ზედ ჩიჩხიტურის მონასტერზე გაიარა. მთის თხემზე მდგარი მონასტრის კოშკი კი შუაზე გაკვეთა. გამოვიდა, რომ კოშკის ჩრდილო კედელი საქართველოს, სამხრეთი კი აზერბაიჯანს “ერგო”. ამჟამად ეს არის სახელმწიფოთაშორისი საზღვრის ერთ-ერთი შეუთანხმებელი მონაკვეთი. ქართული მხარე ჯერ-ჯერობით უშედეგოდ ცდილობს მიაღწიოს შეთანხმებას აზერბაიჯანთან ტერიტორიების გაცვლის თაობაზე. თუმცა მხარეებს შორის არსებობს შეთანხმება, რომ ქართველი მომლოცველები და ტურისტები დაუბრკოლებლივ შეძლებენ, ეწვიონ აღნიშნულ მონასტრებს.

ამ მონაკვეთზე აზერბაიჯანელი მესაზღვრეების მხრიდან სასაზღვრო კონტროლის პერიოდულ გამკაცრებას (რაც არღვევდა აღნიშნულ შეთანხმებას) თან ერთვის ხოლმე ქართულ პრესაში ყურადღების გამახვილება ამ ტერიტორიულ პრობლემაზე, რასაც მოსდევს საპასუხო გამოხმაურებებიც მეზობელი რესპუბლიკიდან. ამჯერად გვსურს ყურადღება მოვაპყროთ ვირტუალურ სივრცეში დაფიქსირებულ იმ ისტორიული ხასიათის არგუმენტაციაზე, რომელსაც აზერბაიჯანული მხარის წარმომადგენლები მიმართავენ ამ საკითხის ირგვლივ დავისას.

აზერბაიჯანის მეცნიერებათა აკადემიის დირექტორის მოადგილე არქეოლოგიისა და ეთნოგრაფიის ინსტიტუტის მეცნიერების დარგში, ისტორიის მეცნიერებათა კანდიდატი ნაჯაფ მუსეიბლი საინფორმაციო სააგენტო “ტრენდს” უცხადებს: “ტერიტორია, რომელზეც მდებარეობს დავით გარეჯის მონასტრის დიდი ნაწილი, ისევე როგორც მთელი ტერიტორია, რომელზეც მდებარეობს აზერბაიჯანელებით დასახლებული ბორჩალო, წარმოადგენს ისტორიულ აზერბაიჯანის ტერიტორიას”, რის დასაბუთებასაც ცდილობს მეორე განცხადებით: “ძვ. წ. IV-ახ. წ. VIII სს-ში ამ მიწებზე მდებარეობდა ძველი ალბანეთის სამეფო, იქ არასდროს ცხოვრობდნენ ქართველები. მოგვიანებით იქ გადაასახლეს ყიფჩაღელი თურქები, ისინი გაქრისტიანდნენ, ხოლო ალბანეთის სამეფო დაიშალა”. მუსეიბლი ასევე დასძენს: ეს მონასტერი ქართული რომც იყოს, ეს ვერ იქნება ამ აზერბაიჯანული მიწის საქართველოსთვის გადაცემის საბაბი. ჩვენ ხომ არ ვითხოვთ თბილისისა და ქართული მიწის ნაწილის გადმოცემას იმიტომ, რომ იქ მდებარეობს ჩვენი მეჩეთებიო (13 მაისი, 2006).

ორიოდე კვირის შემდეგ Vesti.az-თან ინტერვიუში ბაქოს სახელმწიფო უნივერსიტეტისა და კავკასიური გამოკვლევების ცენტრის წამყვანმა ექსპეტრმა იუნის ნასიბლიმ გაიმეორა, რომ დავით გარეჯის სამონასტრო კომპლექსის ზოგიერთი მონაკვეთი წარმოადგენს “ალბანური არქიტექტურის ძეგლებს”. თუმცა ექსპერტს პრობლემის გადაწყვეტის გზად მიაჩნია ამ სადავო მონაკვეთის გადაცემა საქართველოსათვის გელათის მონასტერში დაცულ განჯის კარის სანაცვლოდ (შეგახსენებთ, რომ 1138 წელს მეფე დემეტრე I-მა განჯაზე ლაშქრობიდან სამხედრო ნადავლის სახით თან წამოიღო ქალაქის ერთ-ერთი ალაყაფის კარი და გელათის მონასტერს შესწირა).

საქართველოს აზერბაიჯანელთა ეროვნული ასამბლეის მდივანმა საერთაშორისო საკითხებში აბას მურადხანლიმ Dაყ.აზ-ის კორესპოდენტთან საუბარში ყველას გადააჭარბა თავისი უხვი ფანტაზიის უნარით და მთელი რიგი “სენსაციური აღმოჩენებები” გააკეთა. თურმე ნუ იტყვით და “შუასაუკუნეების ქართულ, ბიზანტიურ, არაბულ და კიდევ სხვა წყაროებშიც მონასტერი იხსენიება არა როგორც “დავით გარეჯი”, არამედ _ “დავუდ გარაჯა”. ეს უკანასკნელი თავდაპირველი სახელწოდება ყოფილა, რომელიც მხოლოდ XX ს-ში გადაურქმევიათ “ქართველ შოვინისტებს” “თურქული ტოპონიმების” ქართულით ჩანაცვლებისას. მიუხედავად ამისა, “თანამედროვე ლინგვისტიკის კრიტერიუმებით” “გარეჯიც” კი თურქული წარმოშობისა ყოფილა.

მურადხანლი ასევე დაბეჯითებით აცხადებს, რომ “სადავო” სამონასტრო კომპლექსი სინამდვილეში თურმე ეკუთვნოდა ალბანეთის ავტოკეფალურ ეკლესიას და მერე რა, რომ იგი რუსეთმა 1836 წელს გააუქმა, აქ უკვე აღარარსებული ალბანური ეკლესიის წარმომადგენლები მაინც ასრულებდნენ ღვთისმსახურებას XIX ს-ის ბოლომდე. “სწავლული მდივანი” “ისტორიულ წყაროებში ასახული მრავალრიცხოვანი ფაქტებით” (თუმცა კი რასაკვირველია, ვერსად ერთსაც ვერ ასახელებს) ასკვნის, რომ “ამ სამონასტრო კომპლექსს ქართველებთან და საქართველოს მართლმადიდებელ ეკლესიასთან არაფერი საერთო არ აქვს”, ვინაიდან ამ უკანასკნელმა მხოლოს XIX ს-ის ბოლოს მოახდინა კომპლექსის “ოკუპაცია”, რასაც მოჰყვა საფლავის ძეგლებისა და კედლების წარწერების “ფალსიფიცირება”. ისტორიულ წყაროებში “ღრმად ჩახედული” მურადხანლი ასევე გვახსენებს, რომ რეგიონს, სადაც “დავუდ გარაჯა” მდებარეობს “ჯერ კიდევ მე-7 ს-დან რქმევია სიღნაღ (Сыгнах). ქართველ შოვინისტებს მოუსწრიათ და შეუცვლიათ მისთვის სახელი, დაურქმევიათ რა სიღნაღი (Сигнахи) (25. 05. 2007). ასეთი “მარგალიტების” გაცნობისას (აქ მხოლოდ ნაწილია მოყვანილი) თავისთავად ჩნდება ერთმნიშვნელოვანი შთაბეჭდილება: ასამბლეის მდივანს გაურკვეველ “აბსტრაქტულ” წყაროებზე რომ საუბრობს, სინამდვილეში როგორც ჩანს, არც არავითარი წყარო არ აქვს თვალით ნანახი, და მეტიც, საერთოდ წარმოდგენაც კი არ აქვს იმ საკითხებზე, რომელსაც ინტერვიუში ეხება.

ზემოხსენებულ ავტორთან შედარებით უფრო ზომიერად ტენდენციურად გამოიყურება ჯეიხუნ ალეკპეროვი. ელექტრონულ სტატიაში “ქაღალდის ვეფხვები” ამღვრევენ წყალს აზერბაიჯან-საქართველოს საზღვარზე” იგი დავით გარეჯის ისტორიას შემდეგნაირად წარმოაჩენს:

საქართველოში დავით გარეჯად წოდებული მონასტერი, მდებარე სასაზღვრო მთის ჩრდილო კალთაზე (ავტორი აშკარად დავითის ლავრას გულისხმობს _ დ.მ.), ეს არის “ალბანური გამოქვაბული სამონასტრო კომპლექსი ქეშიშდაღი, ანუ ტაძარი გარაჯა” (ქრისტიანულ საკითხებში სუსტად გაცნობიერებული ავტორი, ჩანს, ერთმანეთში ურევს მთელს სამონასტრო კომპლექსსა და ლიტურგიკული დანიშნულების ცალკეულ ნაგებობას_დ.მ.). კომპლექსის მთავარი მონასტერი _ ეკლესია ქეშიქჩი (ისევ აღრევა _ დ.მ.) “ძველი ალბანეთის ისტორიული და კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლია. თუმცა ისლამის მიღებასთან ერთად შუა საუკუნეების აზერბაიჯანის მოსახლეობამ თანდათანობით დაკარგა სულიერი ინტერესი ქრისტიანული სიწმინდის მიმართ.” და აი, დიდი ხნით დაცარიელებული ტაძარი და მიმდებარე ადგილები დავით აღმაშენებლის ყურადღების არეში მოქცეულა, რომელსაც XII-XIII სს-თა მიჯნაზე (შემდეგშიც რომ არ შეეშალოს საუკუნეები, ავტორს შევახსენებთ, რომ დავით აღმაშენებელი მეფობდა 1089-1125 წლებში _ დ.მ.) იგი მიუერთებია თავის სამეფოსათვის, ხოლო ტაძარი ქეშიქჩი მართლმადიდებელ ქართველთა მოლოცვის ცენტრად ქცეულა. ამ დროიდან დაწყებულა “ქეშიშდაღის სამონასტრო კომპლექსის თანდათანობითი გაქართულება (грузинизация)”, რომელიც “დროთა განმავლობაში გადაიქცა ქართულ მონასტერ დავით გარეჯად”. “თუმცა უკვე XVII ს-ში შაჰ-აბასის დროს მონასტრის ტერიტორია კვლავ ეკუთვნოდა სეფიანთა აზერბაიჯანულ სახელმწიფოს.”

თავისი ობიექტურობის საჩვენებლად ავტორი მკითხველს ასევე ახსენებს “ქართული წყაროების ვერსიასაც”, რომლის მიხედვით, სამონასტრო კომპლექსი ეკუთვნის საქართველოს მართლმადიდებლურ ეკლესიას და იგი VI ს-ში დაუარსებია დავით გარეჯელს. თუმცა, არიქა, ვინმეს ეს ვერსია დამაჯერებლად არ მოეჩვენოსო, სასწრაფოდ იქვე დასძენს: “გამოკვლევებმა დაადასტურა, რომ მონასტრის კედლების მოხატულობა და ქართული წარწერები შესრულდა უფრო გვიანდელ ისტორიულ ეპოქაში”.

ჯ. ალეკპეროვის მიხედვით, სამონასტრო კომპლექსს ორად ჰყოფდა ჯერ კიდევ თბილისისა და ელიზავეტოპოლის (განჯის) გუბერნიებს შორის საზღვარი და კომპლექსის ასეთი გამიჯვნა გაგრძელებულა საბჭოთა ხანაშიც. მისი განცხადებით, აზერბაიჯანისათვის მიუღებელია ტერიტორიული გაცვლა, ვინაიდან ალბანურ მემკვიდრეობაზე უარის თქმა “დამატებით კოზირი შეიძლება გახდეს სომეხთა ხელში”, რომლებიც ყარაბაღის ალბანურ ძეგლებზე აცხადებენ პრეტენზიას.

როგორც ვნახეთ, ალბანური კულტურის ძეგლებად ცხადდება არა მარტო გარეჯის სამონასტრო კომპლექსის აზერბაიჯანის ტერიტორიაზე მოქცეული ნაწილები, არამედ თავად წმ. დავითის ლავრაც. ეს გასაგებიცაა: დამატებითი თავსატეხია, მაგ., უდაბნოს მონასტრის ალბანურ ძეგლად გამოცხადება, თუ მისგან რამდენიმე ასეული მეტრით დაშორებული დავითის ლავრა საზღვრის მეორე მხარეს, ქართულ ძეგლად იქნა აღიარებული (ამ მონასტერთა ურთიერთკავშირი და ნათესაობა კი მეტისმეტად თვალშისაცემია. თუმცა ამ უკანასკნელი “ალბანური” ძეგლის აზერბაიჯანისათვის გადაცემის საკითხი “რატომღაც” აქამდე არ დაუსვამთ). ამასთან ამოქმედებულია “გაღმას შედავების” ცნობილი პრინციპიც.

ვინაიდან სტატიის მოცულობა საშუალებას არ იძლევა აზერბაიჯანელ ავტორთა მიერ გამოთქმულ თითოეულ განცხადებაზე ვრცლად და ამომწურავად ვისაუბროთ, შევეცდებით შედარებით ზოგადი სახით წარმოვაჩინოთ გარეჯის სამონასტრო კომპლექსის არეალის ისტორიულ-გეოგრაფიული კუთვნილების საკითხი უძველესი დროიდან ბოლო დრომდე. ასევე იძულებული ვართ გარკვეული ადგილი დავუთმოთ ისეთი მარტივი ჭეშმარიტების ახსნას, როგორიცაა სამონასტრო კომპლექსის ეთნოკულტურული თუ საეკლესიო კუთვნილების საკითხი. ამიტომ მეტ-ნაკლებად კომპეტენტური მკითხველის წინაშე წინასწარ ბოდიშს ვიხდით იმის გამო, რომ ისეთი რამის მტკიცებაც გვიწევს, რაც თვალის ჩინივით ისედაც ნათელია. მაგრამ ვინაიდან ოპონენტების მიერ საკითხი უკვე დასმულია, ჩვენი მხრიდან მასზე დადუმებაც აღარ ეგების.


2. გარეჯის მრავალმთის ტერიტორიის ისტორიულ-გეოგრაფიული კუთვნილება

არეალი, სადაც განლაგებულია გარეჯის სამონასტრო კოპლექსი, ძველთაგანვე სახელდებულია გარეჯის (//გარესჯას) მრავალმთად. უძველესი დროიდან მოკიდებული ქართველთა სამკვიდრო მიწა-წყალი, ცნობილია, სხვადასხვა მცირე “ქვეყნებისაგან” შედგებოდა, რომელთაც თავ-თავიანთი ქალაქ-ცენტრები გააჩნდათ. გარეჯის მრავალმთის ტერიტორიას კი მოიცავდა კუხეთის ქვეყანა, რომლის ცენტრი იყო ქალაქი რუსთავი. კუხეთი განვრცობილი იყო იალნო-საგურამოს ქედსა (ჩრდილოეთით) და მდ. მტკვარს (სამხრეთით) შორის. მტკვარი მას დასავლეთიდანაც მზღვრიდა მდ. არაგვის ქვემო წელთან ერთად. კუხეთს აღმოსავლეთიდან ემიჯნებოდა კამბეჩოვანი, მოგვიანებით ქიზიყად სახელდებული ქვეყანა. ძველი ქართველი ისტორიკოსის, ლეონტი მროველთან დაფიქსირებული უძველესი გადმოცემით, ქართველთა მთავარი ეთნარქის, ქართლოსის შვილთაგან კუხოსს ერგო “ბოსტან-ქალაქი, რომელსა აწ ჰქÂან რუსთავი”, და ქვეყანა “მთასა კახეთისასა და მტკუარს შუა”. გამოკვლეულია, რომ ლეონტი მროველის “კახეთის მთა” დღევანდელი იალნო-საგურამოს ქედია, ხოლო ვახუშტი ბაგრატიონი მას კუხეთის მთად მოიხსენიებს.

როგორც სახელწოდება გვიჩვენებს, კუხ-ეთი კუხ-ების სამკვიდროა. კუხები კი ერთ-ერთი ძველი აღმოსავლურ ქართული ტომი იყო. უძველესი ქართული საისტორიო ტრადიციითაც, კუხებიLქართლოსიანთა უშუალო მოდგმის ტომად მოიაზრებიან. ისევე როგორც კუხეთი _ ქართველთა თავდაპირველი განსახლების ერთ-ერთ უპირობო არედ. კუხებს ემეზობლებოდა მეორე ქართული ტომი, კახები (“კახ”-იდან წარმოსდგა მეორე ქვეყნის სახელწოდება _ კახეთი. უძველესი ეთნოგრაფიული კახეთი მოიცავდა მდინარეების, ივრისა და ალაზნის ზემო და შუა წელს და ჩრდილოეთიდან ებჯინებოდა კუხეთს). ქართლის სახელმწიფოს წარმოქმნისთანავე (ძვ. წ. IV ს.) კუხეთი გარეჯის მრავალმთითურთ მის შემადგენლობაშია. მეფე ფარნავაზმა სამეფოს საერისთავოებად მოწყობისას კახეთის ერისთავს მისცა ტერიტორია “არაგÂთგან ვიდრე ჰერეთამდე, რომელ არს კახეთი და კუხეთი.” ამრიგად გარეჯის მრავალმთის ტერიტორია ჯერ კიდევ ქრისტეშობამდე ბევრად ადრე იმთავითვე ქართლის (იბერიის) სამეფოში მდებარეობდა, კერძოდ, კახეთის საერისთავოში.

როგორც წყაროთა მონაცემებით დგინდება, ახ. წ. IV ს-ის დასაწყისში, კუხეთი კახეთთან ერთად საუფლისწულო მამულად გადაქცეულა: ქართლის მეფე მირიანმა (ჯერ კიდევ ქრისტიანობის მიღებამდე) “მისცა ძესა მისსა რევს საუფლისწულოდ კახეთი და კუხეთი, და დასუა იგი უჯარმას.”

კუხეთის აღმოსავლეთი საზღვრის პირდაპირ მითითებას მემატიანეებთან ვერ ვხვდებით, მაგრამ ამ მხრივ შეუდარებელ სამსახურს გვიწევს “ქართლის მოქცევა” და “წმიდა ნინოს ცხოვრება”. ამ წყაროებში არაერთგან ფიქსირდება, რომ ამ დროს კუხეთის (//კოხეთის//კხოეთის) ტერიტორიაზე მოიაზრება დაბა ბოდბე (//ბოდი//ბოდისი). ვინაიდან ამ ხანაში კუხეთი აღმოსავლეთით ბოდბესაც მოიცავს, უდავოა, მის საზღვრებში გარეჯის მხარეც თავისთავად იგულისხმება (უფრო გვიან პუნქტი ბოდბე კამბეჩოვანის, იგივე გვიანდელი ქიზიყის მხარეში იქნა ჩართული).

IV ს-ის II ნახევრიდან კუხეთი ქართლის სამეფოში ცალკე ერთეულადაც გვევლინება, რომლის ადმინისტრაციული ცენტრი ძველებურად რუსთავია: მირიანის მემკვიდრე ბაქარს სამეფო ტახტზე მისი ძმის, ზემონახსენები რევის ძენი შესცილებიან, რომელთაც თავიანთი ბიძა, სომეხთა მეფე უჭერდა მხარს. ბაქარმა დამარცხებულ ძმისწულებს კახეთი ჩამოართვა და იმ პირობით, რომ მეფობაზე პრეტენზია აღარასოდეს ექნებოდათ, მათ დაუტოვა (“მისცა”) “კუხეთი და დასხნა რუსთავს ერისთავად”. ამგვარად, გარეჯის სანახებიც ახალწარმოქმნილ კუხეთის ანუ რუსთავის საერისთავოს ფარგლებში დარჩა. რუსთავის მეორე სახელწოდება ბოსტან-ქალაქი, რომელიც ვოსტან-ქალაქიდან მომდინარეობს და საუფლისწულო ქალაქს ნიშნავს, გამორიცხული არ არის, სწორედ ამ მოვლენას უკავშირდებოდეს.

ასეთი ვითარება ჩანს ვახტანგ გორგასლის მეფობის დასაწყისშიც (V ს-ის შუახანები): კუხეთს რუსთავში მსხდომი რევის შთამომავლები (მირიან და გრიგოლ) განაგებენ. მცირედ მოგვიანებით, ვახტანგისავე ხანაში კახეთ-კუხეთი კვლავ ერთ საერისთავოდ არის წარმოდგენილი, ვინაიდან მემატიანე ასახელებს “კახეთისა და კუხეთის ერისთავ” დემეტრეს. ამავე ხანებიდან კუხეთის ტერიტორია და მათ შორის, რასაკვირველია, გარეჯის ნახევარუდაბნოებიც (ამ დროს იქ სამონასტრო ცხოვრება ჯერ კიდევ არ იყო გაჩაღებული) ახლადშექმნილი რუსთავის საეპისკოპოსოს საზღვრებშია.

VI ს-ის მეორე ნახევარში გარეჯის მრავალმთა ერთ დიდ საუფლისწულოს შემადგენლობაშია: როდესაც გუარამ კურაპალატმა ქართლის გამგებლობა მიიღო, კახეთს დარჩენილი ბაკურ მეფის ძენი ასევე ეუფლებიან კუხეთს და ჰერეთს და გუარამს ემორჩილებიან. თუმცა ჰაგიოგრაფიული ძეგლებიდან ცხადია, გარეჯის მიწა-წყალს ამ ხანებში უშუალოდ რუსთავში მჯდომი გამგებელი განაგებს: დავით გარეჯელის ცხოვრებიდან ვიგებთ, რომ გარეჯის უდაბნოში სანადიროდ დადიოდა რუსთაველი დიდებული ბუბაქარი. ამ მიდამოებში რუსთაველი დიდებულის მოქმედებები მას აშკარად ამ მხარის ბატონ-პატრონად გვაგულვებს. აღსანიშნავია, რომ მისივე დახმარებით იწყება კიდეც სატაძრო მშენებლობა გარეჯში.

VIII ს-ის I ნახევარში კავკასიაში გაბატონებული არაბების მიერ თბილისის საამიროს დაარსებიდან გარეჯის მრავალმთა აღმოსავლეთ საქართველოს სხვა მიწა-წყალთან ერთად ამ საამიროს შემადგენლობაში მოექცა. თუმცა ამავე საუკუნის ბოლოს წარმოიქმნება კახეთის სამთავრო (საქორეპისკოპოსო), რომელიც მოიცავს კუხეთსაც და აღარც თბილისის ამირას ემორჩილება. ამ ამბავს ასე გადმოგვცემს ვახუშტი ბაგრატიონი: “განდგა გრიგოლი მთავარი და ამან დაიპყრა კახეთი, კუხეთი და გარდაბანი... და იწოდა კახთა მთავრად ანუ ქორიკოზად”. ამგვარად, გარეჯის უდაბნოებს VIII ს-ის ბოლოდან კახეთის სამთავროს შემადგენლობაში ვხედავთ.

XI ს-ის I ნახევარში კახეთის სამთავრო გარდაიქმნა სამეფოდ: კახეთის მთავარი კვირიკე დიდი ეუფლება რა ჰერეთსაც, თავს კახთა მეფედ აცხადებს. იგი ატარებს ადმინისტრაციულ რეფორმას, რის შედეგადაც ერთ-ერთი ერისთავი დასვა “რუსთავს და მისცა სრულიად კუხეთი, რომელ არს ნაგები, ყარაია, ჩადივარ, სამგორი, უჯარმა, ლილო, მარტყოფი, გრდანი, ხერკი...” მაშასადამე, დავითგარეჯა სამხრეთიდან მომიჯნავე ყარაიას ველითურთ ისევ რუსთავის საერისთავოშია, რომელიც ძველებურად კუხეთის მიწა-წყალს მოიცავს.

XII ს-ის დამდეგიდან დავით აღმაშენებლის მიერ კახეთის სამეფოს შეერთებასთან ერთად გარეჯის მრავალმთა გაერთიანებულ საქართველოს სამეფოშია. XI-XV სს-ში გარეჯის მონასტრებს სამეფო მონასტრების სტატუსი ჰქონდათ. მათ მეფის სასარგებლო გარკვეული სამსახური და ვალდებულებანი ეკისრა. “გარეჯელი ძმები” ოფიციალურად მონაწილეობდნენ სამეფო დარბაზობაში. “გარეჯული ძღვენი” ნახსენებია XIV ს-ის I ნახევრის ქართულ ძეგლში _ “ხელმწიფის კარის გარიგება”. ამ პერიოდში და შემდგომაც გარეჯის მონასტრები არაერთ სოფელს და მეურნეობას ფლობდნენ, რომელიც მეტწილად შეწირულობის სახით ეძლეოდათ მეფისა თუ დიდი ფეოდალებისაგან (ასეთი შეწირულობის საბუთები მრავალი მოიპოვება საქართველოს სხვადასხვა საარქივო ფონდებში). ასეთ მამულებს “ქვეყანა გარესჯისა” ან “გარესჯის მამული” ეწოდებოდა. XV ს-იდან ისინი წყაროებში უკვე “საგარეჯო”-დ იხსენიება. სახელი საგარეჯო შემორჩა დღევანდელ რაიონულ ცენტრს კახეთში, რომლის მუნიციპალიტეტს განეკუთვნება ამჟამად გარეჯის ტერიტორია (თუ არ ჩავთვლით სახელმწიფო საზღვრის მიღმა დარჩენილ მის ნაწილს). ვახუშტი ბატონიშვილი წერს: “ოდეს შესწირეს გარეჯის უდაბნოს დაბნები ესე, უწოდეს საგარეჯო”. 1428 წელს საქართველოს მეფე ალექსანდრე დიდმა გარეჯის მონასტრები მცხეთის საკათალიკოსოს შესწირა.

XV ს-ის II ნახევრიდან, ერთიანი სამეფოს დაშლის შემდეგ გარეჯი კვლავ კახეთის სამეფოში მოექცა. XVII ს-ის დასაწყისში შაჰ-აბას I-მა კახეთი კი დაიპყრო, მაგრამ გარეჯა კვლავ ამ დროებით დაპყრობილი კახეთის შემადგენლობაში დარჩა. ამ დროიდან მისი აზერბაიჯანულ სახელმწიფოში შესულად გამოცხადება მხოლოდ უსუსური დემაგოგიაა: ჯერ ერთი _ სეფიანთა სახელმწიფო წარმოადგენდა ირანს (//სპარსეთს), შაჰ-აბასიც ირანის შაჰი გახლდათ. და მეორეც _ გარეჯის მონასტერთა ტერიტორია კახეთისაგან არც ამ უმძიმეს ხანაში არ მოწყვეტილა. სხვათა შორის, 1639 წელს შაჰ-აბასის ჯარისაგან აოხრებული გარეჯის მონასტრები აღადგინა კახეთის მეფე თეიმურაზ I-მა.

ქართლისა და კახეთის გაერთიანების შემდეგ (1762 წ.) გარეჯის მხარეს მთლიანად, ქართლ-კახეთის სამეფო მოიცავს უშუალოდ. რუსეთის მიერ ამ სამეფოს ანექსიის შემდეგაც მთელი XIX ს-ის მანძილზე გარეჯის მონასტერთა ტერიტორია თბილისს დაქვემდებარებულ სიღნაღის მაზრაშია მოქცეული.

როგორც ჩანს, ამ უკანასკნელ გარემოებას უნდა გამოეწვია კიდევ ერთ-ერთი აზერბაიჯანელი ავტორის “დაბნეულობა”, როცა გარეჯის ტერიტორია “Сыгнах”-ად გამოაცხადა. დაე, აწი მაინც იცოდეს მან, რომ სიღნაღი ქალაქია და არა მხარე. ამ ქართული ქალაქის თურქული წარმოშობის სახელწოდება კი გვიანდელია. ისე, მას XVIII ს-ის II ნახევრიდან მოყოლებული, როდესაც მეფე ერეკლე II-მ ეს ადგილი ციხე-სიმაგრედ აქცია, “სიღნაღი” ჰქვია (წარმოსდგება თურქული სığıნაცაქ-გან _ “თავშესაფარი”) და მისთვის სახელის შეცვლის ამბავი მენშევიკებისა თუ ბოლშევიკების დროს, მხოლოდ ავტორის გამონაგონია.

საქართველოს დემოკრატიული რესპუბლიკის დროს გარეჯის უდაბნოები მთლიანად და კიდევ უფრო ვრცელი მიმდებარე ტერიტორია ქართულ სახელმწიფოს შემადგენლობაში გახლდათ. ბოლშევიკური რუსეთის მიერ საქართველოს დაპყრობის შემდეგ, მტკვრის მარცხენა სანაპიროზე მდებარე ქვემო ყარაიის ველი ჯანდარის ტბიდან და წითელი ხიდიდან ფოილოს ხიდამდე გარეჯის სამონასტრო კომპლექსის ერთი ნაწილითურთ (რომ აღარაფერი ვთქვათ ზაქათალის ოლქზე) საბჭოთა ხელისუფლების მიერ 1921 წლის 15 ნოემბერს სრულიად უსამართლოდ, ჯერ საძოვრებით სარგებლობის უფლებით, სამი წლის შემდეგ კი იურიდიულადაც (“ნატურაში განმტკიცებით”) გადაეცა აზერბაიჯანის საბჭოთა რესპუბლიკას... (თუმცა კიდევ მოითხოვს დაზუსტებას, რამდენად წარმოადგენდა აღნიშნული ტერმინი ტერიტორიის საკუთებაში იურიდიულად გადაცემას).


3. დავით გარეჯის სამონასტრო კომპლექსის ეთნო-კულტურული კუთვნილება

აქვე უნდა შევეხოთ დავით გარეჯის სამონასტრო კომპლექსის ეთნო-კულტურული კუთვნილების საკითხსაც. ვფიქრობ, დიდ ახსნა-განმარტებებს არ უნდა საჭიროებდეს მარტივი ჭეშმარიტება, რომ “დავუდ გარაჯა” “დავით გარეჯას” ისლამიზირებული გვიანდელი ვარიაციაა და მეტი არაფერი. განა საეჭვოა, რომ კაცის სახელი “დავუდ”-ი “დავით”-ის ისლამური ფორმაა? დაუმტკიცებლის დამტკიცების ზოგიერთ ჯიუტად მოწადინეს თურმე ისიც კი შეიძლება მოუვიდეს აზრად, რომ საუკუნეებგამოვლილი და მრავალგვარ წყაროში უთვალავჯერ დოკუმენტურად დადასტურებული სახელწოდება “დავით გარეჯა” თითქოს XX ს-ში გადაურქმევიათ “თურქულ ტოპონიმებთან მებრძოლ” ქართველ ჩინოვნიკებს. გარდა ამისა, დავითგარეჯას არაქართულობის მტკიცებით ესოდენ გატაცებული ავტორი ვეღარც კი ამჩნევს, “გარეჯის” თურქული ეტიმოლოგია “ალბანურ” თეორიაში რომ ვერ თავსდება. და კიდევ, “გარეჯის” (“გარე სჯა”) სახელწოდების წარმოშობის გარემოების შესახებაც პირდაპირი მითითება მოიპოვება “დავით გარეჯელის ცხოვრებაში”: წმ. მამამ “აღირჩია აქა სჯაÁ გარეგან უდაბნოთა შინა. ამისთÂს ეწოდების უდაბნოსა მას გარესჯაÁ”. აქ “გარე სჯა” საერო ცხოვრებისაგან განრიდებით უდაბნოში ბერული თვითგვემის მნიშვნელობითაა ნახმარი: აქ ბერები მკაცრი ასკეტური მოღვაწეობით “გარე ისჯებოდიან Ãორცითა.” “გარესჯიდან” წარმოსდგა წმ. დავითის ზედწოდებაც _ გარესჯელი (//გარეჯელი).

სამონასტრო კომპლექსის აღმოცენების შესახებაც არაერთი ცნობები მოიპოვება, მათ შორის პირველადი წყაროები. მის დამაარსებლად სახელდება ერთადერთი პიროვნება _ დავით გარეჯელი. ამის საწინააღმდეგო, გამაბათილებელი ან თუნდაც დამაეჭვებელი განსხვავებული ცნობების შემცველი ისტორიული წყარო ჯერ არც არავის უხილავს. მხოლოდ დავით გარეჯელის ცხოვრება რამდენიმე რედაქციით არის ჩვენამდე მოღწეული. მათგან უძველესი X ს-ს განეკუთვნება (უეჭველია, არსებობდა ამჟამად დაკარგული უფრო ძველი რედაქციაც). აქ ყველაზე ფართოდ და თვალსაჩინოდ არის წარმოდგენილი გარეჯის სამონასტრო კომპლექსის აღმოცენების ისტორია: წმ. დავითის მოსვლა და დამკვიდრება გარეჯის უდაბნოში თავის მოწაფე ლუკიანესთან ერთად, სამონასტრო საძმოს გაჩენა და მომრავლება (აღსანიშნავია, რომ წყაროს თანახმად, პირველი მოწესეები კახელები იყვნენ), მათი ცხოვრების წესი, სენაკებისა და წყლის ავზების კლდეში კვეთის ამბავი, პირველი ეკლესიების შექმნა, შემდეგ გარეჯის პირველი სავანის განტოტებების, ე.წ. ფილიალების შექმნა (უნდა ითქვას, რომ მათგან ორი, დოდორქისა და ნათლისმცემლის მონასტრები წმ. დავითისავე სიცოცხლეში და მისივე ბრძანებით არის დაარსებული) და ა.შ. დავით გარეჯელიც ერთი იმ ასურელ მამათაგანია, VI ს-ის 30-იან წლებში ქართლის სამეფოში რომ შემოვიდნენ მისიონერული საქმიანობისთვის. ნიშანდობლივია, რომ უკლებლივ ყველა ამ მამათაგანი მხოლოდ აღმოსავლეთ საქართველოში მკვიდრდება. რაც შეეხება დავით გარეჯელს, უნდა ითქვას ისიც, რომ იგი გარესჯის მრავალმთაში დამკვიდრებამდე თბილისის მახლობლად მთაწმინდაზე (მამადავითის მთაზე) მოღვაწეობდა.

და ეს ყველაფერი არის არა უბრალოდ “ქართული ვერსია”, არამედ წყაროთა მონაცემებზე დაფუძნებული ისტორიული რეალობა, ისტორიოგრაფიაში მრავალმხრივად დამუშავებული საკითხი. ამიტომ სრულიად ბუნებრივია, ამისგან რაიმე განსხვავებული (მაგ. “ალბანური”) “ვერსიის” დამადასტურებელი არარსებული წყაროს მოყვანა აზერბაიჯანელ ავტორებს რომ არ ძალუძთ. მათგან ვისმენთ მხოლოდ ყოველგვარ რეალურ საფუძველსა და ისტორიულ წყაროს მოწყვეტილ ზეპირ განცხადებებს, რითაც ავტორები წარმატებით იგდებენ საკუთარ თავს უხერხულ მდგომარეობაში.

IX ს-ის შუახანებში დავით გარეჯში სამონასტრო ცხოვრების შემდგომი აღორძინება და განვითარება (ძველის გაფართოება-კეთილმოწყობა, ახალი მშენებლობების წამოწყება) უშუალოდ უკავშირდება დიდი საეკლესიო მოღვაწის, ილარიონ ქართველის სახელს. მასვე განუახლებია და გაუმშვენებია მონასტრის დამაარსებლის, წმ. დავითის სამარხი. ამის შესახებ საინტერესო ცნობებია დაცული წმ. ილარიონის ორ რედაქციად შემონახულ “ცხოვრებებშიც”. ნიშანდობლივია, რომ გარეჯში წმ. ილარიონს მღვდლად აკურთხებს რუსთაველი ეპისკოპოსი, რაც ნიშნავს, რომ იმ დროს ეს მონასტრები მის დაქვემდებარებაში შედიოდა. შემდეგ კი უშუალოდ საკათალიკოსო სამწყსოს წარმოადგენდა. XVI-XVIII სს-ში გარეჯის მონასტრებს უმეტესად ნინოწმინდის საეპისკოპოსო განაგებდა, თუმცა დროგამოშვებით ცალკეული მონასტრები ნეკრესელ, ბოდბელ და სამებელ ეპისკოპოსებს ემორჩილებოდნენ. ამის დამადასტურებელი ისტორიული საბუთებიც მრავლად მოიძიება, თუმცა “რატომღაც” არ არსებობს არც ერთი დოკუმენტი, ამ მონასტრების ალბანური ეკლესიისადმი კუთვნილებას რომ მიგვითითებდა. არ მოიპოვება არც ერთი ცნობა, რომელიც დაადასტურებდა, რომ გარეჯის რომელიმე მონასტერში ოდესმე ალბანელ სასულიერო პირებს ემოღვაწათ; მით უფრო, ეს მონასტრები რომ ალბანელი მღვდელმთავრების მორჩილებაში იმყოფებოდნენ.

დავით-გარეჯას მონასტრებში ჩამოყალიბდა და IX-XIII სს-ში ჰყვაოდა ქართული ფრესკული მხატვრობის სპეციფიკური გარეჯული სკოლა. სწორედ აქ არის შემორჩენილი უძველესი ქართული ფრესკები (VIII-IX სს.). გარეჯის მონასტრებში უამრავ ქართულ წარწერათაგან კი უძველესი თარიღიანი წარწერა 851 წლით (დავით აღმაშენებლის დაბადებამდე ორ საუკუნეზე მეტი ხნით ადრე) თარიღდება. გვიანშუასაუკუნეებში განსაკუთრებით განვითარდა გარეჯის ქართული სალიტერატურო სკოლა.

რაც შეეხება აზერბაიჯანულ მხარეს მოქცეულ უდაბნოს მონასტერს, რომელსაც აზერბაიჯანელი ავტორები “ქეშიშ დაღ”-ად (Kეşიş Dაğ) მოიხსენიებენ. უნდა ითქვას, რომ იგი აზერბაიჯანული სახელია იმ სასაზღვრო (დღევანდელი ვითარებით) მთისა, რომელშიც ამ უდაბნოს ქვაბოვანი მონასტერია გამოკვეთილი და ნიშნავს “მღვდლის მთას”. ეს სახელი მთას ყარაიას ველზე (რომელსაც ზედ გადასცქერის ეს მთა) მომთაბარე აზერბაიჯანელმა მწყემსებმა შეარქვეს ამ მთის გამოქვაბულებში ქართველი სასულიერო პირების მოღვაწეობის გამო.

უდაბნოს მთის თავზე აგებული აღდგომის ეკლესია VIII-IX სს-ით თარიღდება. სავარაუდოა, რომ დაახლოებით ამ ხანებიდან იწყება უდაბნოს მონასტრის ჩამოყალიბება როგორც წმ. დავითის ლავრის განშტოებისა. X-XI სს-ისაა აქ დადასტურებული პირველი ფრესკული მხატვრობა (მათ შორის დავით გარეჯელის ცხოვრების ამსახველი ეპიზოდებით), რომელიც “გარეჯული ფერწერული სკოლის გამორჩეული ქმნილებებია”. უდაბნოს მთავარი ეკლესიის ასომთავრული საქტიტორო დათარიღებული წარწერა, რომელიც სხვათა შორის დავით გარეჯელის გამოსახულებასთანაა ჩასმული, 983 წელს განეკუთვნება.

დაე, იცოდეს მტერმაც და მოყვარემაც, რომ სამონასტრო კომპლექსი დავითგარეჯა შეუცვლელი ღირებულების მქონე განძია საერთოქართულ ცნობიერებაში; იგია სათაყვანებელი რელიგიური სიწმინდე, ქართული სამონასტრო ცხოვრების ერთ-ერთი საწყისთაგანიც და გვირგვინიც, ქართული მწიგნობრობის მნიშვნელოვანი კერა, თვითმყოფადი გარეჯული ფრესკული ფერწერისა და კლდის არქიტექტურის უნიკალური სავანე. კლდეში ნაკვეთი და კედლის მხატვრობით შემკული დავითგარეჯა თვით განივთებული სულიერი ისტორიაა საქართველოსი. როგორც უძველესი სამწერლობო ტრადიციის მქონე ქართველი ერის მრავალსაუკუნოვანი ისტორიის თავდაყირა დაყენებაა შეუძლებელი, ისევე განწირულია დავით გარეჯის ქართული ნიადაგიდან ამოგლეჯის ყოველი უსუსური მცდელობა.

ცხადზე ცხადია, ყველა ისტორიულ-გეოგრაფიული მონაცემი თუ ისტორიული წყარო, რომელიც კი არსებობს გარეჯის მონასტერთა შესახებ, მას ქართულ ეთნოკულტურულ და პოლიტიკურ-გეოგრაფიულ სივრცეში მოიაზრებს. გარეჯის მონასტრები _ “თორმეტნი უდაბნონი გარესჯისანი” დღიდან მისი დაარსებისა, ქართული მართლმადიდებლური ეკლესიის ნაწილია და მის გამგებლობაში იმყოფება. ამის დასტურად უამრავი ისტორიული საბუთი და არაერთი სამეცნიერო გამოკვლევა არსებობს (ბოლო დროს რამდენიმე ტომად გამოიცა “გარეჯის საგანძური”: ეპიგრაფიკული ძეგლები, ისტორიული დოკუმენტები და ა.შ.).

 

P.S. ამგვარად, ძვირფასო მეზობლებო და სტრატეგიულო პარტნიორებო, აზრი არ აქვს დავას, თუ როდიდან დაიწყო დავით გარეჯის “გრუზინიზაცია” (XII თუ XIX ს-დან), იგი ქართულია ამ ქართულ მიწაზე მისი აღმოცენების დღიდან. და კიდევ, ყველაფერთან ერთად ოპონენტთა პოზიაციაში ღიად იკითხება საკითხის პოლიტიკური კონტექსტიც _ ბევრად უფრო სერიოზული სომხურ-აზერბაიჯანული ტერიტორიული პრობლემა. ამიტომ აზერბაიჯანელ კოლეგებს ვურჩევდი: დავით გარეჯის მონასტრებისა თუ სხვა ქართული ძეგლების ნაძალადევად “გაალბანურების” მცდელობას თავი ანებონ და ამ თემას ყარაბაღის ძეგლების საკითხს ხელოვნურად ნუ მიაბავენ, თორემ სამეცნიერო პაექრობისას, ჩვენს საერთო სამხრეთელ მეზობლებს სწორედ ამ გზით საკუთარი ხელით გადასცემენ მათთვის ესოდენ საამაყო “ალბანური” თეორიის საწინააღმდეგო “დამატებითკოზირს”.

  

მითითებული წყაროები და ლიტერატურა:


• ნ. ბერძენიშვილი, საქართველოს ისტორიის საკითხები (მასალები საქართველოს ისტორიული გეოგრაფიისათვის), (თბილისი, 1990).
• გარეჯის ეპიგრაფიკული ძეგლები, ტ. I, ნაკვ. 1, წმ. დავითის ლავრა, უდაბნოს მონასტერი (XI-XVIII სს.), გამოსაცემად მოამზადეს დ. კლდიაშვილმა და ზ. სხირტლაძემ, (თბილისი, 1999).
• გარეჯის ისტორიული დოკუმენტები, XIII-XVII სს., ნაკვ. 1, გამოსაცემად მოამზადეს დ. დოლიძემ, მ. ჭუმბურიძემ და ზ. სხირტლაძემ ზ. გურჯიძისა და ლ. ბუკიას მონაწილეობით, (თბილისი, 2008).
• ვ. დოლიძე, დავით გარეჯის ერთი ხუროთმოძღვრული ძეგლის დათარიღებისათვის, საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის მოამბე, ტ. XI, ¹9, 1950.
• ვახუშტი ბაგრატიონი, აღწერა სამეფოსა საქართველოსა, ს. ყაუხჩიშვილის რედ., ქართლის ცხოვრება, ტ. IV, (თბილისი, 1973).
• ლეონტი მროველი, ცხოვრება მეფეთა, ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის რედ., I, (თბილისი, 1955).
• ბ. ლომინაძე, ქართული ფეოდალური ურთიერთობის ისტორიიდან (სენიორიები), I, (თბილისი, 1966).
• დ. მერკვილაძე, ასურელი მამები (VI ს-ის სირიელი სასულიერო მოღვაწენი ქართლში), I, (თბილისი, 2006).
• დ. მერკვილაძე, “დავით-გარეჯის” ეტიმოლოგია, “ისტორიულ-ეთნოლოგიური ძიებანი”, XI, ივ. ჯავახიშვილის ისტორიისა და ეთნოლოგიის ინსტიტუტი, (თბილისი, 2009), გვ. 183-215.
• დ. მერკვილაძე, წმ. მამა დავით გარეჯელი და მისი სავანეები, (თბილისი, 2012).
• ლ. მირიანაშვილი, საქართველოს სამხრეთ-აღმოსავლეთი საზღვრის ცვლილების ისტორია XX საუკუნეში, “კავკასიოლოგიური ძიებანი”, ¹1, 2009.
• მოქცევაÁ ქართლისაÁ, ძველი ქართული აგიოგრაფიული ლიტერატურის ძეგლები, I, (თბილისი, 1964).
• დ. მუსხელიშვილი, ქიზიყის ძველი ისტორია (ძვ.წ. I _ ახ.წ. XV სს.), (თბილისი, 1997).
• დ. მუსხელიშვილი, ციხე-ქალაქი უჯარმა (ივერია-ალვანეთის ურთიერთობის ისტორიიდან), (თბილისი, 1966).
• თ. პაპუაშვილი, რანთა და კახთა სამეფო (VIII-XI სს.), (თბილისი, 1982).
• საქ. ცენტრ. არქივი. ფ. 226, საბ. 1037.
• ცხორება და მოქალაქობა დავით გარესჯელისა, ძველი ქართული აგიოგრაფიული ლიტერატურის ძეგლები, I, (თბილისი, 1964).
• ლ. ჭილაშვილი, ქალაქი რუსთავი (ისტორიულ-არქეოლოგიური ნარკვევი), (თბილისი, 1958).
• ე. ხოშტარია, ძველი ქართული საისტორიო წყაროების “კახეთის მთის” ლოკალიზაციისათვის, კრებულში: კავკასიის ხალხთა ისტორიის საკითხები, (თბილისი, 1966).
• ჯუანშერი, ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა, ქართლის ცხოვრება, ს. ყაუხჩიშვილის რედ., I, (თბილისი, 1955).
• Г. Чубинашвили, Пещерные монастыри Давид Гареджи, (Тбилиси, 1948).
• http://misinformative.info/?p=768
• http://news.ge/ru/news/story/16126-david-garedzhi-ili-gjandzhinskie-vorota
• http://miacum.ru/forum/politics/georgia/1070
• http://www.1news.az/authors/130/20120523112057931.html#page999
• http://www.saunje.ge/index.php?id=1055&lang=ka,
• http://www.saunje.ge/index.php?id=1061&lang=ka
 


 
 
მასალის გამოყენებისას აუცილებელია Expert Club-ზე ლინკის მითითება
  
სიახლე და კომენტარი
მასობრივი ინტოქსიკაცია აფხაზეთში - დაიხურა სკოლები და ბაღები
28.11.2013 11:29
იუსუფ ლაკაევს სოხუმის “სასამართლომ” დაუსწრებლად პატიმრობა შეუფარდა
01.11.2013 17:11
მარგველაშვილი - აფხაზები თავად მოინდომებენ ქართველებთან ცხოვრებას
01.11.2013 11:26
ესტონურმა სასმელების ჰოლდინგმა,აფხაზეთში ექსპორტი შეწყვიტა
01.11.2013 10:55
ხაჯიმბა ალექსანდრე ანქვაბის იმპიჩმენტის საკითხის დაყენების ინიციატივით გამოდის
31.10.2013 19:34
რუსული კომპანია МТС-ის მიმართ სამართლებრივი ზომები იქნება მიღებული
29.10.2013 17:54
აფხაზეთში ქართველების პასპორტიზაცია ჟენევაში იქნება განხილული
29.10.2013 17:48
აფხაზეთში 3 ეთნიკურად ქართველი ხელკეტებით სცემეს
29.10.2013 17:42
ყველა სიახლე